વંદે માતરમ પર ગૃહ મંત્રાલય (MHA) નો આદેશ

વંદે માતરમ પર ગૃહ મંત્રાલય (MHA) નો આદેશ: બિનસાંપ્રદાયિકતા અને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા અંગે બંધારણીય ચર્ચા

28 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ, ગૃહ મંત્રાલય (MHA) એ એક નિર્દેશ જારી કર્યો હતો કે સત્તાવાર કાર્યક્રમો માં વંદે માતરમની તમામ છ કડીઓ (stanzas) વગાડવામાં આવે, અને ત્યાં હાજર રહેલી દરેક વ્યક્તિએ સાવધાન મુદ્રામાં ઊભા રહેવું ફરજિયાત છે.

"નિર્ણિત પ્રશ્ન" અને ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

• 1937 નો કોંગ્રેસનો નિર્ણય: ઓક્ટોબર 1937 માં, કોંગ્રેસ વર્કિંગ કમિટી (CWC) ની કલકત્તા માં બેઠક મળી હતી અને તેમાં નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો કે "વંદે માતરમ" ની માત્ર પ્રથમ બે કડીઓ ને જ રાષ્ટ્રીય ગીત (National Song) તરીકે ગણવામાં આવશે.

• ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલો અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ દ્વારા સમર્થન અપાયેલો આ ઠરાવ સર્વાનુમતે પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.

• રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પણ ગીતને બે કડીઓ સુધી મર્યાદિત રાખવાના નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું હતું.

• બે કડીઓ સુધી મર્યાદિત રાખવા પાછળનો તર્ક: પ્રથમ બે કડીઓ બિનસાંપ્રદાયિક વિષયો જેમ કે પ્રકૃતિ, નદીઓ અને હરિયાળી પર કેન્દ્રિત છે, જે સાર્વત્રિક છે અને ધર્મના ભેદભાવ વિના દરેક વ્યક્તિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

• જ્યારે પછીની કડીઓ ભક્તિમય કાવ્ય સ્વરૂપે છે, જેમાં દુર્ગા, લક્ષ્મી અને સરસ્વતી જેવી હિન્દુ દેવીઓ ના ચોક્કસ ઉલ્લેખો છે.

• બિનસાંપ્રદાયિકતાનું રક્ષણ: બે-કડીની ફોર્મ્યુલા એ ધાર્મિક રીતે વિવિધતા ધરાવતા સમાજમાં સર્વસમાવેશકતા (inclusivity) સુનિશ્ચિત કરી હતી.

• આ પદ્ધતિ એટલા માટે અપનાવવામાં આવી હતી જેથી વ્યક્તિઓને એવી ધાર્મિક સ્તુતિઓ ગાવા માટે મજબૂર ન કરવા પડે જે કદાચ તેમની પોતાની શ્રદ્ધા સાથે વિરોધાભાસ ઊભો કરતી હોય.

સ્વતંત્રતા બાદની પુષ્ટિ

• રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટ્રીય ગીતની ઘોષણા: 24 જાન્યુઆરી 1950 ના રોજ, ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે સત્તાવાર રીતે "જન ગણ મન" ને રાષ્ટ્રગીત (National Anthem) અને "વંદે માતરમ" ને રાષ્ટ્રીય ગીત (National Song) તરીકે જાહેર કર્યું હતું.

• બે-કડીની ફોર્મ્યુલાનું સાતત્ય: આ ઘોષણામાં, તેમણે 1937 ની બે-કડીની ફોર્મ્યુલા ને સ્પષ્ટપણે જાળવી રાખી હતી અને ધાર્મિક ઉલ્લેખો ધરાવતી પછીની કડીઓ ને સત્તાવાર દરજ્જામાંથી બાકાત રાખી હતી.

બંધારણીય અને કાનૂની ચિંતાઓ

• અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા (અનુચ્છેદ 25): વ્યક્તિઓને ચોક્કસ દેવી-દેવતાઓની સ્તુતિ કરતી કડીઓ ગાવા માટે મજબૂર કરવું એ અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનું ઉલ્લંઘન કરી શકે છે.

• મૌન રહેવાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ 19): 1986 ના બિજો ઈમેન્યુઅલ કેસ માં, સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે ગાયા વિના આદરપૂર્વક ઊભા રહેવું એ રાષ્ટ્રગીતનો અનાદર ગણાતો નથી.

• મૌન રહેવાનો અધિકાર એ વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા હેઠળ સુરક્ષિત છે.

• કોર્ટે સમર્થન આપ્યું હતું કે અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા માં ભાગ ન લેવાના અધિકાર નો પણ સમાવેશ થાય છે.

• વૈધાનિક સ્થિતિ: પ્રિવેન્શન ઓફ ઈન્સલ્ટ્સ ટુ નેશનલ ઓનર એક્ટ, 1971 અને અનુચ્છેદ 51A, રાષ્ટ્રીય ધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીત (National Anthem) નું રક્ષણ કરે છે.

• તેમાં રાષ્ટ્રીય ગીત (National Song) નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો નથી, જે એક સભાન બંધારણીય પસંદગી દર્શાવે છે.