બોર્ડ ઓફ પીસ

બોર્ડ ઓફ પીસ

બોર્ડ ઓફ પીસ શું છે?

બોર્ડ ઓફ પીસ (BoP), જે પીસ બોર્ડ તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે 2026 માં અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા સ્થાપિત કરવામાં આવેલી એક નવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવ 2803 માં આ બોર્ડનો ઉલ્લેખ ગાઝા શાંતિ યોજનાની પ્રક્રિયાઓની દેખરેખ રાખતી સંસ્થા તરીકે કરવામાં આવ્યો છે. તે ગાઝાના વહીવટ માટેની રાષ્ટ્રીય સમિતિ (NCAG) અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થિરીકરણ દળ (ISF) ની દેખરેખ રાખે છે.

તેના ચાર્ટર મુજબ, આ સંસ્થાને વિશ્વભરમાં "સંઘર્ષથી પ્રભાવિત અથવા જોખમી વિસ્તારોમાં" સ્થિરતા, શાંતિ અને શાસનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વ્યાપક સત્તા આપવામાં આવી છે, જેના કારણે તેની વૈશ્વિક ભૂમિકા પર પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. બોર્ડ ઓફ પીસનો પ્રસ્તાવ સપ્ટેમ્બર 2025 માં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો અને જાન્યુઆરી 2026 માં 56 મી વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમની બેઠક દરમિયાન તેની ઔપચારિક સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

સહભાગી દેશોએ પ્રથમ ત્રણ વર્ષ પછી સભ્યપદના નવીનીકરણ માટે સંસ્થામાં 1 અબજ યુએસ ડોલરનું યોગદાન આપવું જરૂરી છે. 2026 સુધીમાં, આમંત્રિત 62 દેશોમાંથી 25 દેશોએ બોર્ડના ચાર્ટર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. ભારત, યુનાઇટેડ કિંગડમ, જર્મની અને સ્વિટ્ઝરલેન્ડ સહિત કુલ 22 દેશોએ નિરીક્ષક તરીકે પ્રથમ બેઠકમાં ભાગ લીધો હતો. બોર્ડના સભ્યોમાં ઇઝરાયેલ, ઇજિપ્ત, સાઉદી અરેબિયા અને તુર્કી જેવા પશ્ચિમ એશિયાના મુખ્ય દેશો ઉપરાંત આર્જેન્ટિના, હંગેરી, વિયેતનામ, કંબોડિયા અને પાકિસ્તાનનો પણ સમાવેશ થાય છે.

બોર્ડ ઓફ પીસનું માળખું

બોર્ડ ઓફ પીસની સ્થાપના કેમ મહત્વની છે?

1.  ગાઝામાં શાંતિ પર ધ્યાન: આ બોર્ડ ખાસ કરીને ગાઝાની નાજુક સ્થિતિને લક્ષ્યમાં રાખીને લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સંઘર્ષોને ઉકેલવા અને શાંતિ પહેલને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કામ કરે છે.

2.  આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિનિધિત્વ: શાસનમાં અનેક દેશોને સામેલ કરીને આ બોર્ડ વિવિધ મંતવ્યો માટે એક પંચ પૂરું પાડે છે, જેનાથી વધુ વ્યાપક અને બહુપક્ષીય ઉકેલો મળી શકે છે.

3 .  ગતિરોધ દૂર કરવો: બોર્ડ ઓફ પીસ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ કરતા ઝડપથી નિર્ણય લેવા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે. "સમાન વિચારધારાવાળા દેશોના ગઠબંધન" તરીકે કામ કરીને તે સુરક્ષા પરિષદમાં જોવા મળતી વીટો પાવરની મડાગાંઠને ટાળે છે.

4 . વ્યવસ્થિત સંવાદ: આ બોર્ડ સભ્ય દેશો વચ્ચે સંવાદ માટે એક ઔપચારિક મંચ પૂરું પાડે છે, જે વિશ્વાસ વધારવા અને ગેરસમજ દૂર કરવા માટે મહત્વનું છે.

5.  વિશાળ રોકાણ: બોર્ડે અત્યાર સુધીમાં 17 અબજ ડોલરથી વધુના વચનો (જેમાં અમેરિકાના 10 અબજ ડોલર સામેલ છે) સુરક્ષિત કર્યા છે. આધુનિક માળખાકીય સુવિધાઓ અને રોજગારી દ્વારા આર્થિક સમૃદ્ધિ લાવીને કટ્ટરપંથીકરણને ઓછું કરવાનું લક્ષ્ય છે.

6 . લાંબા ગાળાની શાંતિ યોજના: બોર્ડ ટૂંકા ગાળાના ઉકેલોને બદલે સામાજિક-આર્થિક વિકાસ દ્વારા મૂળભૂત સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના પર ભાર મૂકે છે.

બોર્ડ ઓફ પીસ સામેની કેટલીક ટીકાઓ

1.  "પૈસા આપો અને સભ્ય બનો " સભ્યપદ મોડેલ: સભ્ય દેશોએ કાયમી બેઠક માટે 1 અબજ ડોલરનું જંગી યોગદાન આપવું પડે છે. ટીકાકારો માને છે કે આનાથી નિર્ણયો લેવામાં ધનિક રાષ્ટ્રોનું વર્ચસ્વ વધશે અને ઓછા સંપત્તિ ધરાવતા દેશો હાંસિયામાં ધકેલાઈ જશે.

2 . વ્યક્તિગત સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ: ચાર્ટર મુજબ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ કાયમી અધ્યક્ષ છે અને તેમની પાસે નિર્ણયો અટકાવવાની સંપૂર્ણ સત્તા છે. સત્તાનું આ કેન્દ્રીકરણ લોકશાહી ઢબે ચર્ચા વિચારણામાં અવરોધ ઉભો કરી શકે છે.

3 . સંયુક્ત રાષ્ટ્રને હાંસિયામાં ધકેલવું: આ બોર્ડને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને પ્રસ્થાપિત બહુપક્ષીય વ્યવસ્થા માટે સીધા પડકાર તરીકે જોવામાં આવે છે. ટ્રમ્પે તો એમ પણ સૂચવ્યું છે કે ભવિષ્યમાં આ બોર્ડ સંયુક્ત રાષ્ટ્રનું સ્થાન લઈ શકે છે.

4 . સ્થાનિક (પેલેસ્ટિનિયન) પ્રતિનિધિત્વનો અભાવ: ગાઝાના વહીવટની દેખરેખ હોવા છતાં, ઉચ્ચ સ્તરીય નિર્ણય લેતા બોર્ડ ઓફ પીસમાં કોઈ પણ પેલેસ્ટિનિયન સભ્ય નથી, જે તેની કાયદેસરતા સામે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.

5 . મુખ્ય રાષ્ટ્રોની શંકા: ફ્રાન્સ, જર્મની અને યુકે જેવા અમેરિકાના પરંપરાગત સાથી દેશોએ આ બોર્ડની હેતુ અને અસરકારકતા સામે શંકા વ્યક્ત કરી છે, જે તેની વિશ્વસનીયતા ઘટાડી શકે છે.

ભારતે પૂર્ણ સભ્યના બદલે નિરીક્ષક તરીકે કેમ ભાગ લીધો?

1 . વીટોથી બચવું: પૂર્ણ સભ્ય બનવાનો અર્થ અધ્યક્ષના સંપૂર્ણ વીટો પાવરને સ્વીકારવો એવો થાય. નિરીક્ષક રહીને ભારત ગાઝા શાંતિ યોજનાને ટેકો આપી શકે છે પરંતુ તેના વિવાદાસ્પદ અને કેન્દ્રિત માળખાને સ્વીકારવા માટે બંધાયેલું નથી.

2 . દ્વિ-રાજ્ય ઉકેલ: ભારત "સ્વતંત્ર અને સાર્વભૌમ પેલેસ્ટાઇન રાજ્ય" ના સમર્થનમાં મક્કમ છે. નિરીક્ષકનો દરજ્જો ભારતને તેના પરંપરાગત રાજદ્વારી વલણને છોડ્યા વિના મદદ કરવાની તક આપે છે.

3 . આર્થિક કોરિડોર: ભારત-મધ્ય પૂર્વ-યુરોપ આર્થિક કોરિડોર (IMEC) ની સફળતા માટે આ ક્ષેત્રમાં સ્થિરતા અનિવાર્ય છે. ભારત કોઈપણ રાજકીય કે સૈન્ય જવાબદારી સ્વીકાર્યા વિના પ્રાદેશિક સ્થિરતાની ચર્ચાનો ભાગ બનવા માંગે છે.

4 . રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ સાથેના સંબંધોનું સંચાલન: નિરીક્ષક દરજ્જો એ એક મધ્યમ માર્ગ છે. આમંત્રણનો સંપૂર્ણ અસ્વીકાર સંબંધોમાં ખટાશ લાવી શકે છે. આનાથી ભારત 1 અબજ ડોલરની ફી બચાવી શકે છે અને તે શક્તિશાળી મંચની હિલચાલ પર પણ નજર રાખી શકે છે.

5 . "ભારત-પાકિસ્તાન" પરિબળ પર દેખરેખ: પાકિસ્તાન આ બોર્ડનું પૂર્ણ સભ્ય છે. ભારત નથી ઈચ્છતું કે કાશ્મીર કે અન્ય દ્વિપક્ષીય મુદ્દાઓનું આંતરરાષ્ટ્રીયકરણ થાય. હાજર રહીને ભારત કોઈપણ પ્રતિકૂળ નેરેટિવ કે મધ્યસ્થીના પ્રયાસોને રોકી શકે છે.