Sheshnaag 150 ડ્રોન

 બદલાતું વૈશ્વિક સંઘર્ષનું પરિદ્રશ્ય

એકવીસમી સદીમાં યુદ્ધ અને સશસ્ત્ર સંઘર્ષના સ્વરૂપમાં અભૂતપૂર્વ અને ક્રાંતિકારી પરિવર્તન આવ્યું છે. પરંપરાગત યુદ્ધ પદ્ધતિઓ, જે અગાઉ મુખ્યત્વે ભારે પાયદળ, વિશાળ ટેન્કો, તોપખાના અને અબજો ડોલરની કિંમતના અત્યાધુનિક લડાકુ વિમાનો પર આધારિત હતી, તે હવે ધીમે ધીમે વધુ સ્માર્ટ, ચપળ અને ટેકનોલોજી આધારિત પ્રણાલીઓ તરફ વળી રહી છે. આ બદલાતા વૈશ્વિક પરિદ્રશ્યમાં, માનવરહિત હવાઈ વાહનો (Unmanned Aerial Vehicles - UAV) અથવા સામાન્ય ભાષામાં જેને આપણે ડ્રોન (Drones) કહીએ છીએ, તેમણે યુદ્ધના મેદાનમાં પોતાની નિર્ણાયક અને અજેય ભૂમિકા સાબિત કરી છે.

તાજેતરના વૈશ્વિક સંઘર્ષો, ખાસ કરીને પૂર્વ યુરોપ અને મધ્ય પૂર્વના તણાવે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પ્રમાણમાં અત્યંત સસ્તા અને કદમાં નાના ડ્રોન પણ વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી દેશોની અત્યાધુનિક અને ખર્ચાળ હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓને સરળતાથી ભેદી શકે છે અને તેને નિષ્ફળ બનાવી શકે છે. આજના યુગમાં યુદ્ધની જીત કે હાર માત્ર સૈનિકોની સંખ્યા પર આધારિત નથી, પરંતુ કમાન્ડ અને કંટ્રોલ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને માનવરહિત પ્રણાલીઓના શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ પર આધારિત છે.

આવા જટિલ વૈશ્વિક પડકારો અને ભવિષ્યની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા જરૂરિયાતોને ખૂબ જ ગંભીરતાથી ધ્યાનમાં રાખીને, ભારત પોતાની સંરક્ષણ ક્ષમતાને 'આત્મનિર્ભરતા' (Self-Reliance) તરફ ઝડપથી લઈ જઈ રહ્યું છે. ભારત સરકારની 'આત્મનિર્ભર ભારત' (Aatmanirbhar Bharat) પહેલ હેઠળ, દેશમાં જ અદ્યતન શસ્ત્ર પ્રણાલીઓ, રોબોટિક્સ અને ડ્રોન ટેકનોલોજીનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે. આ મહત્વાકાંક્ષી અને વ્યૂહાત્મક દિશામાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ક્રાંતિકારી પ્રોજેક્ટ એટલે Sheshnaag 150 (શેષનાગ 150) ડ્રોન. તે એક લોંગ-રેન્જ સ્વોર્મ એટેક ડ્રોન (Long-Range Swarm Attack Drone) છે, જે દુશ્મનની હરોળમાં ઊંડે સુધી પ્રવેશીને અત્યંત સચોટતાથી વ્યૂહાત્મક લક્ષ્યોનો નાશ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

ડ્રોન ટેકનોલોજી અને તેનો  વિકાસ 

મુખ્ય વિષય પર આગળ વધતા પહેલા એ સમજવું જરૂરી છે કે ડ્રોન ટેકનોલોજી વાસ્તવમાં શું છે અને તેનું ઇકોસિસ્ટમ કેવી રીતે કામ કરે છે. ડ્રોન (Drone) એ માનવરહિત એરક્રાફ્ટ માટે વપરાતો એક સામાન્ય શબ્દ છે. તકનીકી ભાષામાં તેને Unmanned Aircraft (UA) અથવા Unmanned Aerial Vehicle (UAV) કહેવામાં આવે છે.

મૂળભૂત રીતે લશ્કરી અને એરોસ્પેસ ઉદ્યોગો માટે વિકસાવવામાં આવેલા આ ડ્રોન, સમય જતાં તેમના દ્વારા પ્રદાન કરવામાં આવતી ઉચ્ચ સ્તરની સુરક્ષા અને કાર્યક્ષમતાને કારણે મુખ્ય પ્રવાહના નાગરિક ઉપયોગમાં પણ સ્થાન પામ્યા છે. ડ્રોનની સ્વાયત્તતા (Autonomy) નું સ્તર રિમોટલી પાયલોટેડ (જ્યાં એક માનવ ઓપરેટર તેની હિલચાલને જમીન પરથી નિયંત્રિત કરે છે) થી લઈને એડવાન્સ ઓટોનોમી સુધીનું હોઈ શકે છે. એડવાન્સ ઓટોનોમીનો અર્થ એ છે કે ડ્રોન પોતાની હિલચાલની ગણતરી કરવા અને નિર્ણયો લેવા માટે સેન્સર્સ, કેમેરા અને LiDAR (Light Detection and Ranging) ડિટેક્ટર્સની જટિલ સિસ્ટમ પર આધાર રાખે છે.

ભારતમાં ડ્રોનનો ઉપયોગ માત્ર લશ્કરી પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ તે વિવિધ નાગરિક ક્ષેત્રોમાં પણ પરિવર્તન લાવી રહ્યો છે:

• રેલવે મોનિટરિંગ (Railway Monitoring): ભારતીય રેલવે ટ્રેક, પુલ અને યાર્ડ્સનું નિરીક્ષણ કરવા માટે ડ્રોનનો વ્યાપક ઉપયોગ કરી રહી છે. આ ઉપરાંત, રેલવે પ્રોટેક્શન ફોર્સ (RPF) સર્વેલન્સ, ભીડનું નિરીક્ષણ કરવા અને ટ્રેક પર થતા અતિક્રમણને રોકવા માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે.

• આરોગ્ય સંભાળ (Healthcare Delivery): તાજેતરમાં, નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયે તેલંગાણા સરકાર સાથે મળીને અંતરિયાળ અને દુર્ગમ વિસ્તારોમાં દવાઓ અને રસીઓ (Vaccines) પહોંચાડવા માટે ડ્રોન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવાના પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપી છે, જે મેડિકલ લોજિસ્ટિક્સમાં ક્રાંતિ છે.

• કૃષિ ક્ષેત્ર (Agriculture): કૃષિ ક્ષેત્રે ડ્રોનની મદદથી સૂક્ષ્મ પોષકતત્વો (Micronutrients) અને જંતુનાશકોનો સમાન અને સુરક્ષિત છંટકાવ કરી શકાય છે. કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલયે આ માટે ડ્રોન એપ્લિકેશન માટે સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિઝર (SOPs) પણ બહાર પાડી છે.

પરંતુ, જ્યારે આ જ ટેકનોલોજીને શસ્ત્રો સાથે જોડીને લશ્કરી હેતુ માટે વિકસાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે એક અદ્યતન કવચ બની જાય છે. સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં ડ્રોન બોર્ડર સર્વેલન્સ, ઇન્ટેલિજન્સ એકત્રીકરણ અને પ્રિસિઝન સ્ટ્રાઇક્સ (Precision Strikes) માં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. ભારતીય વાયુસેના દ્વારા ભૂતકાળમાં કરાયેલા ઓપરેશન સિંદૂર (Operation Sindoor) અને ઓપરેશન એપિક ફ્યુરી (Operation Epic Fury) જેવા ઓપરેશન્સે દર્શાવ્યું છે કે કેવી રીતે ઉદ્દેશ્ય-આધારિત એટેક ડ્રોન્સે દુશ્મનની રડાર યુનિટ્સને નિષ્ક્રિય કરીને વાયુસેનાને માર્ગ કરી આપ્યો હતો.

Sheshnaag 150 ડ્રોન: આત્મનિર્ભર સંરક્ષણનું પ્રતીક 

Sheshnaag 150 એ સંપૂર્ણપણે ભારતની ધરતી પર વિકસિત, અદ્યતન, લાંબા અંતરનું કામિકાઝે (Kamikaze) અથવા લોઇટરિંગ મ્યુનિશન (Loitering Munition) ડ્રોન છે. આ ડ્રોનનું ડિઝાઇનિંગ અને નિર્માણ બેંગલુરુ સ્થિત એક અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત ડિફેન્સ સ્ટાર્ટઅપ, Newspace Research Technologies દ્વારા શૂન્યમાંથી (built from scratch) કરવામાં આવ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટ ભારતના ખાનગી ક્ષેત્રની નવીનતા અને સશસ્ત્ર દળોની ઓપરેશનલ જરૂરિયાતો વચ્ચેના સફળ સંકલનનું એક જીવંત અને ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.

આ ડ્રોન એકલવાયા હુમલા કરવાને બદલે અત્યાધુનિક સ્વોર્મ ટેકનોલોજી (Swarm Technology) નો ઉપયોગ કરીને સમૂહમાં એકસાથે હુમલો કરવા માટે વિશેષ રૂપે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. લગભગ 1 વર્ષ પહેલાં આ સિસ્ટમે તેની પ્રથમ ઐતિહાસિક ઉડાન (Maiden Flight) સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરી હતી અને હાલમાં તે ભારતીય સૈન્યની કડક દેખરેખ હેઠળ સઘન મૂલ્યાંકન અને અંતિમ પરીક્ષણોના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે.

આ પ્રોજેક્ટ વૈશ્વિક સ્તરે અત્યંત સફળ અને ઘાતક સાબિત થયેલા ઈરાનના Shahed-136 અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અમેરિકાના LUCAS UAV જેવા સુસાઇડ ડ્રોન પ્લેટફોર્મ્સથી પ્રેરિત છે. આ વિદેશી પ્લેટફોર્મ્સે સાબિત કર્યું છે કે કેવી રીતે આ પ્રકારના નાના હથિયારો મોટા પાયે યુદ્ધના મેદાનનું ચિત્ર બદલી શકે છે. જોકે, ભારતનું Sheshnaag 150 આ વિદેશી મોડલ્સની માત્ર નકલ નથી, પરંતુ તે ભારતીય સૈન્યની વિશિષ્ટ ભૌગોલિક, આબોહવા અને વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતોને બરાબર અનુરૂપ, અત્યંત અદ્યતન સ્વદેશી કોડિંગ અને ટેકનોલોજીથી સજ્જ કરવામાં આવ્યું છે.

Sheshnaag 150 ની અત્યાધુનિક તકનીકી વિશેષતાઓ 

કોઈપણ સંરક્ષણ શસ્ત્ર પ્રણાલીની વાસ્તવિક તાકાત અને તેની મારક ક્ષમતા તેની આંતરિક તકનીકી રૂપરેખામાં રહેલી હોય છે. Sheshnaag 150 ડ્રોન તેના વર્ગના અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય ડ્રોનની સરખામણીમાં ઘણી આગવી, અત્યાધુનિક અને ઘાતક સુવિધાઓ ધરાવે છે.

નીચે આપેલ કોષ્ટક આ ડ્રોનની મુખ્ય વિશેષતાઓનો તુલનાત્મક અને સ્પષ્ટ ચિતાર આપે છે:

સંપાદકીય વિશ્લેષણ: ભારતીય સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં સ્વોર્મ ડ્રોન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને 'એડેપ્ટિવ ડિફેન્સ' નો ઉદય

આધુનિક ભૌગોલિક-રાજકીય પરિદ્રશ્યમાં યુદ્ધનું સ્વરૂપ ધરમૂળથી બદલાઈ ગયું છે. હવે પરંપરાગત સૈન્ય હુમલાઓનું સ્થાન 'ગ્રે ઝોન' (Grey Zone) અને હાઇબ્રિડ વોરફેરે (Hybrid Warfare) લીધું છે. આ બદલાતા સમયમાં ભારત માત્ર શસ્ત્રોના આયાતકાર મટીને અત્યાધુનિક સંરક્ષણ ટેકનોલોજીનું સર્જક બની રહ્યું છે. ભારતના સ્વદેશી 'Sheshnaag 150' સ્વોર્મ ડ્રોન પ્રોજેક્ટ અને સશસ્ત્ર દળોમાં 'એડેપ્ટિવ ડિફેન્સ' (Adaptive Defence) નો સ્વીકાર એ 'આત્મનિર્ભર ભારત' ની દિશામાં એક ઐતિહાસિક અને વ્યૂહાત્મક કદમ છે.

Sheshnaag 150: અસમપ્રમાણ યુદ્ધ (Asymmetric Warfare) માં ગેમ-ચેન્જર

Sheshnaag 150 એ એક અત્યાધુનિક લોઇટરિંગ મ્યુનિશન (Loitering Munition) છે, જે આધુનિક યુદ્ધના મેદાનમાં ભારતને નિર્ણાયક સરસાઈ પ્રદાન કરે છે:

• ડીપ-પેનિટ્રેશન અને લોઇટરિંગ ક્ષમતા: 1000 થી 1200 કિલોમીટરની વિશાળ ઓપરેશનલ રેન્જ સાથે આ ડ્રોન દુશ્મનની હદમાં ઊંડે સુધી પ્રવેશી શકે છે. સળંગ 5 કલાકથી વધુ હવામાં મંડરાઈ રહેવાની (Loitering) ક્ષમતા તેને લક્ષ્યની ચોક્કસ ઓળખ કર્યા બાદ જ હુમલો કરવાની લવચીકતા આપે છે.

• ઘાતક પેલોડ: 25 થી 40 કિલોગ્રામનું હાઇ-એક્સપ્લોઝિવ વૉરહેડ દુશ્મનના રડાર ઇન્સ્ટોલેશન્સ, કમાન્ડ સેન્ટર્સ અને હવાઈ પટ્ટીઓનો નાશ કરવા માટે પૂરતું છે.

• વિઝ્યુઅલ નેવિગેશન (GPS-મુક્ત કામગીરી): આધુનિક ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેરમાં GPS જામિંગ એ સામાન્ય બાબત છે. Sheshnaag 150 ઓપ્ટિકલ સેન્સર્સ અને 3D નકશાઓનો ઉપયોગ કરીને 'ટેરેઇન કોન્ટૂર મેચિંગ' દ્વારા પોતાનો રસ્તો શોધે છે, જે તેને એન્ટી-જામિંગ ક્ષમતા બક્ષે છે.

• સ્વોર્મ ટેકનોલોજી અને 'મધર કોડ': કુદરતમાંથી પ્રેરણા લઈને વિકસાવવામાં આવેલ આ ટેકનોલોજીમાં સેંકડો ડ્રોન એકસાથે હુમલો કરે છે. સ્વદેશી 'મધર કોડ' આર્કિટેક્ચર હેઠળ આ ડ્રોન સતત એકબીજા સાથે સંપર્કમાં રહે છે. જો દુશ્મન કેટલાક ડ્રોન તોડી પાડે, તો પણ આ ડી-સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ નેટવર્ક જાતે જ પુનઃસંગઠિત (Self-healing) થઈ જાય છે.

વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક મહત્વ

આ ટેકનોલોજી અસમપ્રમાણ અર્થશાસ્ત્ર (Asymmetric Economics) ના સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે. લાખો ડોલરની કિંમતની અત્યાધુનિક એર-ડિફેન્સ મિસાઇલો (જેમ કે S-400 કે પેટ્રિયટ) સામે આ ડ્રોન અત્યંત સસ્તા છે. જ્યારે સેંકડો સસ્તા ડ્રોન એકસાથે હુમલો કરે છે, ત્યારે દુશ્મનની એર-ડિફેન્સ સિસ્ટમ ઓવરલોડ (Overwhelm) થઈ જાય છે. આ ઉપરાંત, આવા પ્લેટફોર્મ્સના મોટા પાયે ઉત્પાદનથી (Mass Production) ભારતીય વાયુસેનાના મોંઘા ફાઇટર પ્લેન્સ અને પાયલોટ્સનો જીવ જોખમમાં મુકાતો બચી શકે છે. 'પ્રોજેક્ટ કાલ' (Project KAL) જેવા સમાંતર પ્રોજેક્ટ્સ આ ઇકોસિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

એડેપ્ટિવ ડિફેન્સ અને AI નું એકીકરણ

ભારતના સંરક્ષણ માળખામાં 'એડેપ્ટિવ ડિફેન્સ' નો ખ્યાલ માત્ર પ્રતિક્રિયા આપવા પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ ભવિષ્યના જોખમોને અગાઉથી પારખીને લવચીકતા (Flexibility) અને ચપળતા (Agility) સાથે સામનો કરવાનો છે.

• AI ની ભૂમિકા: સંરક્ષણ ક્ષેત્રે નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા (Decision Intelligence), ટાર્ગેટ ટ્રેકિંગ, અને પ્રિડિક્ટિવ મેન્ટેનન્સમાં AI નો વ્યાપક ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. DRDO ના 'નેત્રા' (NETRA) અને 'દક્ષ' (Daksh) પ્રોજેક્ટ્સ આના ઉત્તમ ઉદાહરણો છે.

• સંરક્ષણ ઉત્પાદન વિભાગ દ્વારા AI પ્રોજેક્ટ્સ માટે કરાયેલી વિશેષ ભંડોળ ફાળવણી દર્શાવે છે કે ભારત આ દિશામાં ગંભીર છે.

પડકારો અને ચિંતાઓ 

ટેકનોલોજીકલ ક્રાંતિની સાથે કેટલાક ગંભીર પડકારો પણ જોડાયેલા છે, જેને નીતિ-ઘડવૈયાઓએ ધ્યાનમાં લેવા પડશે:

1. સાયબર સુરક્ષાનો ખતરો: 'મધર કોડ' દ્વારા સતત ડેટાનું આદાનપ્રદાન હેકિંગ અને સિસ્ટમ હાઇજેક થવાનું જોખમ ઉભું કરે છે. મજબૂત એન્ક્રિપ્શન અને ડેટા મેનેજમેન્ટ અનિવાર્ય છે.

2. સૈન્ય ડોક્ટ્રીનમાં બદલાવ: ઓટોનોમસ સિસ્ટમ્સ યુદ્ધના મેદાનમાં જાતે નિર્ણયો લેશે, ત્યારે જવાબદારી કોની રહેશે? આ માટે કાનૂની અને નૈતિક 'Rules of Engagement' નક્કી કરવા નવી મિલિટરી ડોક્ટ્રીનની તાતી જરૂર છે.

3. હાર્ડવેર આયાત પર નિર્ભરતા: સોફ્ટવેર સ્વદેશી હોવા છતાં, ક્રિટિકલ માઇક્રોચિપ્સ, સેન્સર્સ અને એવિએશન એન્જિન માટે ભારત હજુ પણ વિદેશી સપ્લાય ચેઇન પર નિર્ભર છે, જે વાસ્તવિક વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતામાં બાધારૂપ છે.

4. બિન-રાજ્ય તત્વો (Non-State Actors): આ ટેકનોલોજી સસ્તી હોવાથી આતંકવાદી સંગઠનોના હાથમાં જવાનો મોટો ખતરો છે. સમાંતર રીતે એન્ટી-ડ્રોન ટેકનોલોજી વિકસાવવી જરૂરી છે.

Sheshnaag 150 પ્રોજેક્ટ અને સ્વોર્મ ડ્રોન ટેકનોલોજી એ દર્શાવે છે કે ભારત હવે વૈશ્વિક સંરક્ષણ તકનીકમાં નેતૃત્વ લેવા સજ્જ છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત માનવરહિત પ્રણાલીઓ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે ઢાલ અને તલવાર બંનેનું કામ કરશે. જોકે, હાર્ડવેરના નિર્માણમાં સંપૂર્ણ આત્મનિર્ભરતા હાંસલ કરવી અને મજબૂત સાયબર સિક્યુરિટી ફ્રેમવર્ક ઉભું કરવું એ ભવિષ્યની સફળતાની ચાવી રહેશે. ખાનગી ક્ષેત્ર, સંશોધન સંસ્થાઓ અને સશસ્ત્ર દળોના સંકલિત પ્રયાસો જ ભારતને 21મી સદીમાં અગ્રેસર સૈન્ય મહાસત્તા બનાવી શકશે.