પાક્ષિક EDITORIAL-રામસર સાઇટ અને ગુજરાતનું નવું રત્ન 'છારી-ઢંઢ'

રામસર સાઇટ અને ગુજરાતનું નવું રત્ન 'છારી-ઢંઢ'

પ્રાથમિક પરીક્ષા માટે ઉપયોગી તથ્યો 

• નવી રામસર સાઇટ: કચ્છનું 'છારી-ઢંઢ' ગુજરાતની ૫મી અને ભારતની ૯૮મી રામસર સાઇટ તરીકે જાહેર થયું છે. તાજેતરમાં ઉત્તરપ્રદેશના 'પટના પક્ષી અભયારણ્ય'નો પણ સમાવેશ કરાયો છે.
• નામનો અર્થ: કચ્છી ભાષામાં 'છારી' એટલે 'ક્ષારવાળી' અને 'ઢંઢ' એટલે 'છીછરું સરોવર'.
• ભૌગોલિક વિસ્તાર: આ વેટલેન્ડ કચ્છના બન્ની અને મોટા રણની વચ્ચે આશરે ૨૨૭ ચોરસ કિલોમીટર (૨૨,૭૦૦ હેક્ટર) વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે. વર્ષ ૨૦૦૮માં તેને 'કન્ઝર્વેશન રિઝર્વ' જાહેર કરાયું હતું.
• જૈવવિવિધતા અને પક્ષીઓ: અહીં પક્ષીઓની ૨૫૦થી વધુ પ્રજાતિઓ નોંધાયેલી છે. શિયાળામાં સેન્ટ્રલ એશિયન ફ્લાયવે મારફતે ૨૫,૦૦૦થી ૪૦,૦૦૦ જેટલા કોમન ક્રેન (કુંજ), મળતાવડી ટિટોડી, ચોટીલી પેણ, ડાલમેશિયન પેલિકન, ઓરિએન્ટલ ડાર્ટર, ફ્લેમિંગો અને સારસ સ્થળાંતર કરીને આવે છે.
• વન્યજીવો અને વનસ્પતિ: આ વિસ્તારમાં ચિંકારા, રણ લોમડી (Desert Fox), હેણોતરો (કેરેકલ), રણ બિલાડી અને વરુ જોવા મળે છે. ઉપરાંત લુપ્તપ્રાય વનસ્પતિઓ 'ગૂગળ' અને 'કડાયો'નું પણ આશ્રયસ્થાન છે.
• અન્ય આંકડાકીય માહિતી: ભારતના કુલ વેટલેન્ડ ક્ષેત્રફળના ૨૧% કરતાં વધુ હિસ્સો એકલું ગુજરાત ધરાવે છે. રાજ્યના ભૌગોલિક વિસ્તારના ૧૭.૮% ભાગમાં (અંદાજે ૩.૫ મિલિયન હેક્ટર) વેટલેન્ડ્સ ફેલાયેલા છે.
• વર્ષ ૨૦૨૬ની થીમ: "વેટલેન્ડ્સ અને પરંપરાગત જ્ઞાન: સાંસ્કૃતિક વારસાની ઉજવણી" (Wetlands and Traditional Knowledge: Celebrating Cultural Heritage).

 મુખ્ય પરીક્ષાલક્ષી એડિટોરિયલ 

 રામસર સાઇટ એટલે શું?

વેટલેન્ડ્સ (જળપ્લાવિત વિસ્તારો) એ પૃથ્વીની ઇકોસિસ્ટમનો અત્યંત અગત્યનો ભાગ છે. તેમના સંરક્ષણ માટે ૧૯૭૧માં ઈરાનના 'રામસર' શહેરમાં એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિ થઈ હતી, જે 'રામસર સંમેલન' તરીકે ઓળખાઈ. આથી આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતા વેટલેન્ડ્સને 'રામસર સાઇટ' કહેવામાં આવે છે. ભારત આ સંધિમાં ૧૯૮૨માં જોડાયું હતું. જળપ્લાવિત વિસ્તારો પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવા પ્રતિવર્ષ ૨ ફેબ્રુઆરીએ 'વિશ્વ વેટલેન્ડ દિવસ' ઉજવાય છે.

ભારત અને ગુજરાતના સંદર્ભમાં મહત્વ

વેટલેન્ડ્સ માત્ર પાણીના સંગ્રહસ્થાનો નથી, પરંતુ તે પૃથ્વીની જૈવિક પ્રક્રિયાઓનું હૃદય છે. ભારતની સભ્યતા હજારો વર્ષોથી નદીઓ અને સરોવરોના કિનારે જ વિકસી છે. વેટલેન્ડ્સ ભૂગર્ભજળ સ્તર જાળવવામાં, પૂર નિયંત્રણમાં અને આબોહવા પરિવર્તનની અસરો ઘટાડવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ગુજરાત તેના કુલ ભૌગોલિક વિસ્તારના ૧૭.૮% વેટલેન્ડ કવરેજ સાથે દેશમાં મોખરે છે, જે રાજ્યની વિશાળ જૈવવિવિધતાને પોષે છે.

ગુજરાતની રામસર સાઇટ્સ

• સ્થાનિક સમુદાયો અને પરંપરાગત જ્ઞાન: વેટલેન્ડ સંરક્ષણ માત્ર સરકારી પ્રયાસ નથી. કચ્છના બન્ની વિસ્તારના 'માલધારીઓ' પેઢીઓથી છારી-ઢંઢના રક્ષક રહ્યા છે. તેમનું પશુપાલન અને કુદરત સાથેનું સહઅસ્તિત્વ જ આ વેટલેન્ડ્સને જીવંત રાખે છે.
• અમૃત ધરોહર યોજના: 'વિકાસ ભી - વિરાસત ભી'ના મંત્ર હેઠળ સરકાર 'અમૃત ધરોહર' યોજના મારફતે સ્થાનિક લોકોના પરંપરાગત જ્ઞાન અને આધુનિક વિજ્ઞાનનો સમન્વય કરી રહી છે.
• ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ: આ સ્થળોના રક્ષણ માટે ડ્રોન સર્વેલન્સ અને સેટેલાઈટ મેપિંગ જેવી આધુનિક તકનીકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

પડકારો અને સમસ્યાઓ

1. આક્રમક વનસ્પતિઓ (Invasive Species): વેટલેન્ડ વિસ્તારમાં બિન-સ્થાનિક અને આક્રમક વનસ્પતિઓનો ફેલાવો મૂળ નિવસનતંત્ર માટે ખતરો છે.
2. માનવીય દખલગીરી: પ્રવાસન અને આસપાસના વિસ્તારોમાં થતી અનિયંત્રિત પ્રવૃત્તિઓ પક્ષીઓના નિવાસસ્થાનને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
3. આબોહવા પરિવર્તન: અનિયમિત વરસાદને કારણે છીછરા સરોવરો સુકાઈ જવાનું કે જળસ્તર ઘટવાનું જોખમ રહેલું છે.

ઉકેલ અને સંરક્ષણના ઉપાયો

• સંકલિત વ્યવસ્થાપન: સ્થાનિક સમુદાયો, માલધારીઓ અને NGO ના સહયોગથી આક્રમક વનસ્પતિઓના નિયંત્રણ માટે વિશેષ ઍક્શન પ્લાનનો અમલ અનિવાર્ય છે.
• આધુનિક મોનિટરિંગ: સેટેલાઈટ મેપિંગ અને ડ્રોન ટેકનોલોજીનો વ્યાપ વધારી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ પર અંકુશ લાવવો જોઈએ.
• ઇકો-ટુરિઝમ પ્રમોશન: પ્રવાસન વિકસાવવાની સાથે 'કેરિંગ કેપેસિટી' (વહન ક્ષમતા) નક્કી કરી ટકાઉ ઇકો-ટુરિઝમને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.

આગળનો માર્ગ 

ભારત આજે ૯૮ રામસર સાઇટ્સ સાથે દક્ષિણ એશિયામાં મોખરે છે. છારી-ઢંઢનો રામસર સાઇટમાં સમાવેશ એ ગુજરાતની પર્યાવરણીય કટિબદ્ધતા દર્શાવે છે. આપણી પ્રાચીન સંસ્કૃતિ, જેમાં જળસંચય અને પ્રકૃતિ પૂજા કેન્દ્રમાં છે, તેને અનુસરીને સરકારે વેટલેન્ડ્સના સંરક્ષણને અગ્રતા આપી છે. ભવિષ્યમાં આબોહવા પરિવર્તન સામે લડવા માટે આ વેટલેન્ડ્સ જ આપણી 'અમૃત ધરોહર' સાબિત થશે. સરકાર, સ્થાનિક સમુદાયો અને આધુનિક ટેકનોલોજીના ત્રિવેણી સંગમથી જ 'વિકાસ પણ, વિરાસત પણ'નો મંત્ર સાર્થક થઈ શકશે.