PAKSHIK EDITORIAL-સુશાસનથી સુરાજ્ય વિકસિત ગુજરાત ૨૦૪૭

સુશાસનથી સુરાજ્ય: વિકસિત ગુજરાત @૨૦૪૭ ભણી એક વહીવટી મહાયાત્રા 

'શાસન' (Governance) અને 'સરકાર' (Government) વચ્ચેનો ભેદ સમજવો અત્યંત આવશ્યક છે. સરકાર એ એક ભૌતિક માળખું છે, જ્યારે શાસન એ પ્રક્રિયા છે. જ્યારે આ પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા, જવાબદેહી, અને સંવેદનશીલતા ભળે છે, ત્યારે તે 'સુશાસન' બને છે. અને જ્યારે સુશાસન તેના પરિણામો દ્વારા છેવાડાના માનવીના જીવનમાં ગુણાત્મક પરિવર્તન લાવે છે, ત્યારે તે 'સુરાજ્ય' માં પરિવર્તિત થાય છે.

• વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદીના 'વિકસિત ભારત @૨૦૪૭' ના વિઝનને સાકાર કરવા માટે ગુજરાતે પોતાના માટે 'વિકસિત ગુજરાત @૨૦૪૭' નું લક્ષ્ય નિર્ધારિત કર્યું છે. આ લક્ષ્ય માત્ર આર્થિક આંકડાઓ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તે માનવ વિકાસ સૂચકાંકો, સામાજિક સમરસતા અને પર્યાવરણીય સંતુલન સાથે જોડાયેલું છે.
• કોઈપણ રાજ્યની પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન માત્ર તેના જીડીપી (GDP) કે ભૌતિક માળખાકીય સુવિધાઓથી નથી થતું, પરંતુ ત્યાંના નાગરિકોને મળતી શાસકીય સેવાઓની ગુણવત્તા અને તેમના જીવનધોરણમાં આવતા સુધારાથી થાય છે. સુશાસન એ સાધન છે, અને સુરાજ્ય એ સાધ્ય છે. 

સુશાસનની વ્યાખ્યા અને આયામો (સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને વિશ્વ બેંકના સંદર્ભમાં)

વૈશ્વિક સ્તરે 'સુશાસન' ની વ્યાખ્યાને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) અને વિશ્વ બેંક દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મતે, સુશાસન એ નિર્ણય લેવાની અને તેના અમલીકરણની પ્રક્રિયા છે. આ પ્રક્રિયાના મુખ્ય ૮ લક્ષણો છે, જેનો સ્વીકાર ગુજરાતના વહીવટી મોડેલમાં પણ કરવામાં આવ્યો છે:

૧. સહભાગિતા (Participation): સુશાસનનો પાયો જનભાગીદારી છે. નિર્ણય પ્રક્રિયામાં નાગરિકો, ખાસ કરીને મહિલાઓ, ગરીબો અને વંચિતોનો અવાજ હોવો અનિવાર્ય છે. ગુજરાતમાં 'સ્વાગત' (SWAGAT) કાર્યક્રમ, ગ્રામસભાઓ અને 'આપણો તાલુકો, વાઈબ્રન્ટ તાલુકો' (ATVT) જેવી પહેલ આ સિદ્ધાંતને ચરિતાર્થ કરે છે.

૨. કાયદાનું શાસન (Rule of Law): કાયદા સમક્ષ સૌ સમાન હોવા જોઈએ અને કાયદાનું પાલન નિષ્પક્ષ રીતે થવું જોઈએ. માનવ અધિકારોનું રક્ષણ અને ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા સુશાસન માટે અનિવાર્ય છે.

૩. પારદર્શિતા (Transparency): સરકારી નિર્ણયો અને માહિતી મુક્તપણે ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ. માહિતીનો અધિકાર (RTI) અને સરકારના વિવિધ ઓનલાઇન પોર્ટલ (જેમ કે iORA, G-Saar) પારદર્શિતાના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણો છે.

૪. પ્રતિભાવશીલતા (Responsiveness): વહીવટી તંત્રે નાગરિકોની જરૂરિયાતો અને ફરિયાદો પ્રત્યે સંવેદનશીલ રહીને નિયત સમયમર્યાદામાં સેવા પૂરી પાડવી જોઈએ. સેવાના અધિકારનો કાયદો (Right to Public Services Act) આ દિશામાં મહત્વનું પગલું છે.

૫. સર્વસંમતિલક્ષી (Consensus Oriented): સમાજમાં વિવિધ હિતો અને મંતવ્યો હોય છે. સુશાસનમાં વહીવટી તંત્ર મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવીને વ્યાપક સર્વસંમતિ સાધવાનો પ્રયાસ કરે છે, જેથી સમાજના તમામ વર્ગોનું હિત જળવાય.

૬. સમાનતા અને સર્વસમાવેશકતા (Equity and Inclusiveness): સમાજના સૌથી નબળા અને છેવાડાના માનવીને પણ એમ લાગવું જોઈએ કે તેઓ વિકાસની મુખ્યધારાનો હિસ્સો છે. 'સૌનો સાથ, સૌનો વિકાસ' નું સૂત્ર આ સિદ્ધાંત પર આધારિત છે.

૭. અસરકારકતા અને કાર્યક્ષમતા (Effectiveness and Efficiency): ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો ઈષ્ટતમ ઉપયોગ કરીને શ્રેષ્ઠ પરિણામો મેળવવા. ગુજરાત સરકારનું 'મિનિમમ ગવર્નમેન્ટ, મેક્સિમમ ગવર્નન્સ' આ સિદ્ધાંતને અનુસરે છે.

૮. ઉત્તરદાયિત્વ (Accountability): માત્ર સરકારી સંસ્થાઓ જ નહીં, પરંતુ ખાનગી ક્ષેત્ર અને નાગરિક સમાજ પણ જનતા પ્રત્યે જવાબદાર હોવા જોઈએ. સોશિયલ ઓડિટ અને લોકપાલ જેવી વ્યવસ્થાઓ ઉત્તરદાયિત્વ સુનિશ્ચિત કરે છે.

 ગુજરાતનું પરિપ્રેક્ષ્ય: વહીવટી સુધારણા અને 'ટીમ ગુજરાત'

ગુજરાતની ઓળખ એક પ્રગતિશીલ અને ઉદ્યોગ સાહસિક રાજ્ય તરીકેની રહી છે, પરંતુ તેની પાછળ એક સુદ્રઢ અને કાર્યક્ષમ વહીવટી તંત્રનો પાયો રહેલો છે. 'ટીમ ગુજરાત' ના નેતૃત્વમાં રાજ્યે પરંપરાગત અમલદારશાહી (Bureaucracy) ના માળખામાંથી બહાર નીકળીને પરિણામલક્ષી શાસન (Outcome-based Governance) તરફ પ્રયાણ કર્યું છે.

 ગુજરાત એડમિનિસ્ટ્રેટિવ રિફોર્મ્સ કમિશન (GARC): વહીવટી કાયાકલ્પનું ચાલકબળ

રાજ્ય સરકારે વહીવટી તંત્રને ૨૧મી સદીના પડકારોને પહોંચી વળવા સક્ષમ બનાવવા માટે 'ગુજરાત એડમિનિસ્ટ્રેટિવ રિફોર્મ્સ કમિશન' (GARC) ની રચના કરી છે. પૂર્વ કેન્દ્રીય નાણા સચિવ ડૉ. હસમુખ અઢિયાના અધ્યક્ષસ્થાને રચાયેલું આ પંચ રાજ્યના વહીવટી ઇતિહાસમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ ઘટના છે. આ પંચનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વહીવટમાં રહેલી જડતા દૂર કરવી, પ્રક્રિયાઓને સરળ બનાવવી અને ટેકનોલોજીનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવો છે.

GARC દ્વારા અત્યાર સુધીમાં રજૂ કરવામાં આવેલ અહેવાલો અને ભલામણો વહીવટી તંત્રમાં આમૂલ પરિવર્તન લાવી રહ્યા છે:

• ભરતી પ્રક્રિયામાં સુધારા (૬ઠ્ઠો અહેવાલ): પંચે ભરતી પ્રક્રિયામાં થતા વિલંબને દૂર કરવા માટે ૧૦ વર્ષનું ભરતી કેલેન્ડર તૈયાર કરવાની ભલામણ કરી છે. આ ઉપરાંત, વિવિધ સંવર્ગો માટે કોમન એન્ટ્રન્સ ટેસ્ટ (CET) અને ભરતી પ્રક્રિયાને ૬ થી ૧૨ મહિનામાં પૂર્ણ કરવાની સમયમર્યાદા નક્કી કરવાનું સૂચવ્યું છે. આ પગલું યુવાનોના ભવિષ્ય માટે અત્યંત મહત્વનું છે.
• વિકેન્દ્રિત આયોજન (૪થો અહેવાલ): જિલ્લા અને તાલુકા સ્તરે આયોજન પ્રક્રિયાને વધુ લોકશાહી અને અસરકારક બનાવવા માટે 'જિલ્લા આયોજન સમિતિ' (DPC) ને સક્રિય કરવાની અને આયોજન બોર્ડનું વિસર્જન કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, તાલુકા કક્ષાએ એકીકૃત આયોજન સમિતિની રચનાથી સ્થાનિક વિકાસ કાર્યોમાં ઝડપ આવશે.
• ડિજિટલ ગવર્નન્સ (૫મો અહેવાલ): 'વન સ્ટેટ - વન પોર્ટલ' અને 'સિંગલ સાઈન ઓન' (SSO) જેવી ભલામણો દ્વારા નાગરિકોને એક જ પ્લેટફોર્મ પર તમામ સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો નિર્ધાર વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે. 'ટેલ અસ વન્સ' (Tell Us Once) ના સિદ્ધાંત મુજબ, નાગરિકે એકવાર આપેલી માહિતી વારંવાર આપવી ન પડે તેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી રહી છે.

 ટેકનોલોજીનો વિનિયોગ: પારદર્શિતા અને ગતિશીલતા

ગુજરાતે ઈ-ગવર્નન્સના ક્ષેત્રમાં દેશમાં અગ્રણી સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે. રાજ્ય સરકારે ટેકનોલોજીને વહીવટનું અભિન્ન અંગ બનાવી દીધું છે.

• SWAGAT (State Wide Attention on Grievances by Application of Technology): તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અને વર્તમાન વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદી દ્વારા ૨૦૦૩માં શરૂ કરવામાં આવેલ 'સ્વાગત' કાર્યક્રમ વહીવટી સંવેદનશીલતાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. આ કાર્યક્રમમાં રાજ્યના મુખ્યમંત્રી સ્વયં સામાન્ય નાગરિકોની ફરિયાદો સાંભળે છે અને સ્થળ પર જ નિકાલ લાવે છે. તાજેતરમાં લોન્ચ થયેલ 'SWAGAT 2.0' માં AI (Artificial Intelligence) નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જે ફરિયાદોનું વિશ્લેષણ કરી વારંવાર ઉદ્ભવતા પ્રશ્નોના મૂળ કારણો (Root Cause Analysis) સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે. છેલ્લા ૪ વર્ષમાં ૨.૩૯ લાખથી વધુ ફરિયાદોનો નિકાલ આ માધ્યમથી કરવામાં આવ્યો છે.
• CM Dashboard: ગાંધીનગરમાં મુખ્યમંત્રી નિવાસસ્થાને કાર્યરત અત્યાધુનિક કમાન્ડ એન્ડ કંટ્રોલ સેન્ટર (CM Dashboard) દ્વારા મુખ્યમંત્રી રાજ્યના કોઈપણ ખૂણે ચાલતી પ્રવૃત્તિઓ પર રિયલ-ટાઈમ નજર રાખી શકે છે. એસ.ટી. બસનું ટ્રેકિંગ હોય, શાળામાં શિક્ષકોની હાજરી હોય, કે પછી સરકારી હોસ્પિટલમાં દવાઓનો સ્ટોક - તમામ માહિતી એક ક્લિક પર ઉપલબ્ધ છે. 'રિયલ ટાઈમ પરફોર્મન્સ મેઝરમેન્ટ સિસ્ટમ ૨.૦' (RTPMS 2.0) દ્વારા જિલ્લા કલેક્ટરો અને મ્યુનિસિપલ કમિશનરોની કામગીરીનું સતત મૂલ્યાંકન અને રેન્કિંગ કરવામાં આવે છે, જેનાથી તંત્રમાં તંદુરસ્ત સ્પર્ધાનું વાતાવરણ ઊભું થયું છે.
• iORA અને ગતિશક્તિ: મહેસૂલી સેવાઓમાં પારદર્શિતા લાવવા માટે iORA (Integrated Online Revenue Applications) પોર્ટલ ક્રાંતિકારી સાબિત થયું છે. ૧૭.૯ લાખથી વધુ અરજીઓનો નિકાલ અને 'ફેસલેસ' સેવાઓ ભ્રષ્ટાચાર નાબૂદીમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. કેન્દ્ર સરકારના 'ગતિશક્તિ' પોર્ટલ સાથે રાજ્યના ડેટાનું સંકલન કરીને જમીન સંપાદન અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં અભૂતપૂર્વ ઝડપ લાવવામાં આવી છે.

 અટલ નેતૃત્વ અને નીતિગત પહેલ

ગુજરાત સરકારે પૂર્વ વડાપ્રધાન શ્રી અટલ બિહારી વાજપેયીના સુશાસનના મંત્રને આત્મસાત કર્યો છે. 'અટલ નેતૃત્વ, અવિરત વિકાસ' ના ધ્યેય સાથે રાજ્યે અનેક નવીન પહેલો કરી છે. સરકારી દસ્તાવેજોની ખરાઈ માટે QR Code આધારિત સિસ્ટમ, કાયદાઓ અને ઠરાવોના ડિજિટલ સંગ્રહ માટે 'G-Saar' (જી-સાર) પોર્ટલ, અને મુખ્યમંત્રી કાર્યાલયમાં AI આધારિત નવીન કાર્યપ્રણાલી એ સાબિત કરે છે કે ગુજરાત ભવિષ્યના પડકારો માટે સજ્જ છે. 'મિનિમમ ગવર્નમેન્ટ, મેક્સિમમ ગવર્નન્સ' માત્ર સૂત્ર નથી, પરંતુ રાજ્ય સરકારની કાર્યશૈલીનો ભાગ છે.

સુરાજ્યની સંકલ્પના અને મુખ્ય યોજનાઓ: વિસ્તૃત વિશ્લેષણ

'સુશાસનથી સુરાજ્ય' ની સફરમાં માત્ર વહીવટી સુધારા પૂરતા નથી, પરંતુ તે સુધારાઓનો લાભ સીધો જનતા સુધી પહોંચે તે અનિવાર્ય છે. સુરાજ્ય એટલે એવી વ્યવસ્થા જેમાં નાગરિકોનું જીવન સરળ બને (Ease of Living) અને તેમની આર્થિક સમૃદ્ધિ વધે. નીચે આપેલ વિભાગમાં અને કોષ્ટકમાં રાજ્ય સરકારની મુખ્ય યોજનાઓ અને તેમનું સુરાજ્યની સંકલ્પના સાથેનું જોડાણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

ઊર્જા ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા: હરિયાળા ભવિષ્યનો પાયો

ગુજરાતે પરંપરાગત ઊર્જા સ્ત્રોતો પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા (Renewable Energy) તરફ મક્કમ ડગલાં માંડ્યા છે. તાજેતરમાં જાહેર થયેલ 'ગુજરાત ઇન્ટિગ્રેટેડ રિન્યૂએબલ એનર્જી પૉલિસી-૨૦૨૫' આ દિશામાં એક સીમાચિહ્ન છે.

• ઉદ્દેશ્ય: ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ ગીગાવોટ નોન-ફોસિલ ફ્યુઅલ ઊર્જા ક્ષમતાના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યાંકમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપવું.
• વિશેષતા: આ નીતિમાં સોલાર, વિન્ડ અને હાઈબ્રિડ પાર્ક્સની સાથે એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (Battery Energy Storage Systems - BESS) ને વિશેષ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે. ગ્રીડની સ્થિરતા જાળવવા અને રાત્રિના સમયે પણ ગ્રીન એનર્જી ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે આ નીતિ નિર્ણાયક સાબિત થશે.
• સુરાજ્યનો દ્રષ્ટિકોણ: પર્યાવરણની જાળવણી સાથે સસ્તી અને સાતત્યપૂર્ણ વીજળી ખેડૂતો અને ઉદ્યોગોને પૂરી પાડવી એ સુરાજ્યનું લક્ષણ છે.

 આરોગ્ય સુખાકારી: નિરામય ગુજરાત

'પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા' - આ કહેવતને ચરિતાર્થ કરવા રાજ્ય સરકારે આરોગ્ય ક્ષેત્રે ભગીરથ કાર્ય કર્યું છે.

• ૧૦૮ ઇમરજન્સી સેવા: આરોગ્ય ક્ષેત્રે સુશાસનની પારાશીશી સમાન આ સેવાએ ૧.૮૬ કરોડથી વધુ ઈમરજન્સી કોલ્સ એટેન્ડ કરી લાખો લોકોના જીવ બચાવ્યા છે. આધુનિક ટેકનોલોજી અને ત્વરિત પ્રતિભાવ (Response Time) નું આ શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. બોટ એમ્બ્યુલન્સ અને ૧૦૮ મોબાઈલ એપ દ્વારા સેવાનો વ્યાપ વધારવામાં આવ્યો છે.
• AB PMJAY-MA યોજના: આયુષ્માન ભારત અને મુખ્યમંત્રી અમૃતમ યોજનાના સમન્વયથી ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારોને વાર્ષિક રૂ. ૧૦ લાખ સુધીનું સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડવામાં આવે છે. ક્લેમ સેટલમેન્ટમાં ગુજરાત દેશમાં અગ્રેસર છે, જે વહીવટી કાર્યક્ષમતા દર્શાવે છે.
• કર્મયોગી સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા: રાજ્ય સરકારના કર્મચારીઓ માટે પણ કેશલેસ સારવારની સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવીને સરકારે 'મોડેલ એમ્પ્લોયર' તરીકેની ભૂમિકા ભજવી છે.

 સામાજિક ન્યાય અને મહિલા સશક્તિકરણ

વિકાસ ત્યારે જ સાર્થક કહેવાય જ્યારે તે સમાજના છેલ્લા માણસ સુધી પહોંચે.

• કુંવરબાઈનું મામેરું: સામાજિક રીતે પછાત અને આર્થિક રીતે નબળા વર્ગની દીકરીઓના લગ્ન પ્રસંગે ડી.બી.ટી. (Direct Benefit Transfer) દ્વારા આર્થિક સહાય આપીને સરકાર પિતાની ભૂમિકા ભજવે છે. પારદર્શિતા અને સંવેદનશીલતાનું આ ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
• લખપતિ દીદી: મિશન મંગલમ અને સખી મંડળોના માધ્યમથી ગ્રામીણ મહિલાઓને આર્થિક ઉપાર્જનની પ્રવૃત્તિઓમાં જોડીને 'લખપતિ દીદી' બનાવવાનું અભિયાન મહિલા સશક્તિકરણનું મજબૂત પગલું છે. રાજ્યમાં ૫.૯૬ લાખથી વધુ મહિલાઓ આ સિદ્ધિ હાંસલ કરી ચૂકી છે.

 કૃષિ અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર

ગ્રામીણ અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવવા માટે કૃષિ અને પશુપાલન પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

• પશુપાલનમાં ટેકનોલોજી: 'સેક્સ સોર્ટેડ સીમેન' (Sex Sorted Semen) ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરી પશુપાલકોને માત્ર માદા પશુઓના જન્મ માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે, જેનાથી દૂધ ઉત્પાદન વધે છે અને બિનજરૂરી નર પશુઓના નિભાવનો ખર્ચ ઘટે છે. ૯૪% સફળતા દર સાથે આ પ્રયોગ ગેમ ચેન્જર સાબિત થયો છે.
• ગોબરધન યોજના: પશુઓના છાણ અને કૃષિ કચરામાંથી બાયોગેસ અને ખાતર બનાવીને 'કચરામાંથી કંચન' (Waste to Wealth) સર્જવામાં આવી રહ્યું છે. સ્વચ્છ ભારત મિશન ગ્રામીણ અંતર્ગત આ યોજના પર્યાવરણ સુરક્ષા અને આવક વૃદ્ધિ બંને હેતુઓ સારે છે.

કોષ્ટક: સુરાજ્યના સ્તંભો અને યોજનાકીય પ્રદાન

નીચેનું કોષ્ટક સુરાજ્યના વિવિધ સ્તંભો અને તેને સાકાર કરતી યોજનાઓનો સંક્ષિપ્ત ચિતાર આપે છે:

આ યોજનાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે ગુજરાત સરકારનો અભિગમ ટુકડે-ટુકડે (Piecemeal) સુધારા કરવાને બદલે સમગ્રલક્ષી (Holistic) વિકાસનો છે, જે સુરાજ્યની વિભાવનાને સાર્થક કરે છે.

વહીવટી પડકારો: વર્તમાન સ્થિતિનું વાસ્તવિક મૂલ્યાંકન અને સમીક્ષા

કોઈપણ વ્યવસ્થા ત્યારે જ પ્રગતિ કરી શકે જ્યારે તે પોતાની મર્યાદાઓ અને પડકારોનો સ્વીકાર કરી તેને સુધારવા પ્રયત્નશીલ રહે. ગુજરાતના વહીવટી તંત્ર સામે પણ કેટલાક ગંભીર પડકારો છે જે 'સુશાસન' ના દાવાઓ સામે પ્રશ્નાર્થ ઊભા કરે છે.

૧. માનવ સંસાધનની અછત અને ભરતી પ્રક્રિયામાં વિલંબ

વહીવટી તંત્રની કરોડરજ્જુ સમાન કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓની ઘટ એ રાજ્ય સામેનો સૌથી મોટો પડકાર છે. GARC ના ૬ઠ્ઠા અહેવાલ અને મીડિયા ડેટા મુજબ:

• ખાલી જગ્યાઓ: રાજ્યના વહીવટી તંત્રમાં, ખાસ કરીને શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ગૃહ વિભાગમાં મોટી સંખ્યામાં જગ્યાઓ ખાલી છે. જ્યારે મહેકમ પૂરતું ન હોય, ત્યારે 'મેક્સિમમ ગવર્નન્સ' નો દાવો પોકળ સાબિત થઈ શકે છે. સેવા વિતરણ પર તેની સીધી નકારાત્મક અસર પડે છે.
• ભરતી સંસ્થાઓની ક્ષમતા: ગુજરાત જાહેર સેવા આયોગ (GPSC) અને ગૌણ સેવા પસંદગી મંડળ જેવી સંસ્થાઓમાં પણ સ્ટાફની અછત છે. GARC ના અહેવાલ મુજબ, GPSC માં મંજૂર મહેકમના સામે લગભગ ૪૭% જગ્યાઓ ખાલી છે.
• પ્રક્રિયામાં વિલંબ: ભરતી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવામાં સરેરાશ ૪૭૦ દિવસ જેટલો લાંબો સમય લાગે છે. પરીક્ષાના પરિણામોમાં વિલંબ, કોર્ટ કેસો અને વારંવાર બદલાતા નિયમોને કારણે યુવાનોમાં હતાશા જન્મે છે અને વહીવટી તંત્રને સમયસર યુવા પ્રતિભા મળતી નથી.

૨ .ડિજિટલ વિભાજન (Digital Divide) અને સાયબર સુરક્ષા

જોકે ગુજરાતે ડિજિટલ ક્ષેત્રે હરણફાળ ભરી છે, પરંતુ ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારો વચ્ચેનું 'ડિજિટલ વિભાજન' હજુ પણ ચિંતાનો વિષય છે.

• રાજ્યના આદિવાસી અને ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં ઈન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી અને ડિજિટલ સાક્ષરતાનો અભાવ છે. જ્યારે મોટાભાગની સેવાઓ ઓનલાઇન થઈ રહી છે, ત્યારે જે વર્ગ ટેકનોલોજીથી અજાણ છે તે વંચિત રહી જાય છે.
• સાયબર સુરક્ષા અને ડેટા પ્રાઈવસીના પ્રશ્નો પણ મહત્વના છે. સરકારી ડેટાની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી એ એક મોટો પડકાર છે.

૩ .શહેરીકરણનું દબાણ અને માળખાકીય સુવિધાઓ

વર્ષ ૨૦૨૫ ને 'શહેરી વિકાસ વર્ષ' તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે શહેરીકરણની ગતિ કેટલી તીવ્ર છે.

• અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા અને રાજકોટ જેવા મહાનગરોમાં ટ્રાફિક, પ્રદૂષણ, ડ્રેનેજ અને ઘન કચરાના નિકાલની સમસ્યાઓ જટિલ બની રહી છે.
• સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ (મહાનગરપાલિકાઓ) ની વહીવટી અને આર્થિક ક્ષમતા ઘણીવાર આ પડકારોને પહોંચી વળવા અપૂરતી સાબિત થાય છે. 'સ્માર્ટ સિટી' પ્રોજેક્ટ્સ હોવા છતાં, પાયાની સુવિધાઓમાં અસમાનતા જોવા મળે છે.

૪ .સંકલનનો અભાવ અને 'સાઈલોઝ' (Silos) માં કામગીરી

સરકારી વિભાગો વચ્ચે સંકલનનો અભાવ એ એક ચિરંજીવી સમસ્યા છે. GARC ના અહેવાલમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે તાલુકા અને જિલ્લા સ્તરે અનેક સમાંતર સમિતિઓ કાર્યરત છે, જેના કારણે નિર્ણયો લેવામાં વિલંબ થાય છે અને જવાબદારી નક્કી કરવી મુશ્કેલ બને છે. વિવિધ વિભાગો એકબીજા સાથે ડેટા શેરિંગ કરતા નથી, જેના કારણે નાગરિકોને એક જ માહિતી વારંવાર આપવી પડે છે.

 આગળનો રાહ (Way Forward): ભવિષ્યલક્ષી સુધારણા અને વ્યૂહરચના

વિકસિત ગુજરાત @૨૦૪૭ ના મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંકને પ્રાપ્ત કરવા અને પ્રવર્તમાન પડકારોને પહોંચી વળવા માટે રાજ્ય સરકારે મિશન મોડમાં કામ કરવું પડશે. અહીં કેટલાક મહત્વના સુધારા અને વ્યૂહરચનાઓ રજૂ કરવામાં આવી છે:

 વહીવટી સુધારણા પંચ (GARC) ની ભલામણોનો ચુસ્ત અમલ

• ભરતી કેલેન્ડર: સરકારે GARC ની ભલામણ મુજબ આગામી ૧૦ વર્ષનું ભરતી કેલેન્ડર જાહેર કરવું જોઈએ. દરેક ભરતી પ્રક્રિયા જાહેરાતથી લઈને નિમણૂક સુધી ૧ વર્ષની અંદર (વધુમાં વધુ ૧૨ મહિના) પૂર્ણ થાય તેવી કડક વ્યવસ્થા ગોઠવવી જોઈએ. કોમન એન્ટ્રન્સ ટેસ્ટ (CET) અને ગ્રુપ ભરતી પદ્ધતિ અપનાવવાથી સમય અને સંસાધનોની બચત થશે.
• સંસ્થાઓનું સુદ્દઢીકરણ: GPSC અને અન્ય ભરતી બોર્ડને પૂરતો સ્ટાફ અને ટેકનોલોજીકલ સહાય પૂરી પાડવી જોઈએ જેથી તેઓ તેમની બંધારણીય અને વૈધાનિક જવાબદારીઓ સમયસર નિભાવી શકે.

 ડેટા ડ્રિવન ગવર્નન્સ અને AI નો વિનિયોગ

• વન સ્ટેટ - વન ડેટા (Single Source of Truth): તમામ સરકારી વિભાગોના ડેટાબેઝને સંકલિત કરીને એક 'માસ્ટર ડેટાબેઝ' બનાવવો જોઈએ. 'ફેમિલી આઈડી' અથવા 'જન આધાર' જેવી વ્યવસ્થા દ્વારા નાગરિકોને કોઈપણ સેવા માટે વારંવાર દસ્તાવેજો રજૂ કરવાથી મુક્તિ આપવી જોઈએ.
• પ્રિડિક્ટિવ ગવર્નન્સ: AI અને બિગ ડેટા એનાલિટિક્સનો ઉપયોગ કરીને સમસ્યા ઉદ્ભવે તે પહેલાં જ તેનું અનુમાન લગાવી નિવારક પગલાં લેવા જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, રોગચાળો ફેલાય તે પહેલાં આરોગ્ય વિભાગને ચેતવણી આપવી અથવા ટ્રાફિક જામની આગાહી કરવી.

 સાચું વિકેન્દ્રીકરણ અને લોકભાગીદારી

• જિલ્લા આયોજન સમિતિ (DPC) નું સશક્તિકરણ: GARC ના ચોથા અહેવાલ મુજબ, જિલ્લા આયોજન બોર્ડને સ્થાને બંધારણીય જોગવાઈ મુજબની 'જિલ્લા આયોજન સમિતિ' ને સક્રિય કરવી જોઈએ, જેમાં ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓનું વર્ચસ્વ હોય. આ 'બોટમ-અપ' એપ્રોચ (નીચેથી ઉપર તરફનું આયોજન) સુનિશ્ચિત કરશે.
• તાલુકા કક્ષાએ સંકલન: તાલુકા સ્તરે કાર્યરત વિવિધ સમિતિઓને વિલીન કરી એક સશક્ત 'સંકલિત તાલુકા આયોજન સમિતિ' બનાવવી જોઈએ, જેથી વિકાસ કાર્યોમાં સંકલન અને ગતિ આવે.

 ક્ષમતા વર્ધન (Capacity Building) અને નૈતિકતા

• મિશન કર્મયોગી: માત્ર વર્ગ-૧ અને ૨ ના અધિકારીઓ જ નહીં, પરંતુ વર્ગ-૩ અને ૪ ના કર્મચારીઓ, જેઓ નાગરિકો સાથે સીધો સંપર્ક ધરાવે છે, તેમને પણ નિયમિત તાલીમ આપવી જોઈએ. વહીવટી તંત્રને 'રૂલ બેઝ્ડ' (નિયમ આધારિત) માંથી 'રોલ બેઝ્ડ' (ભૂમિકા આધારિત) બનાવવું પડશે.
• સંવેદનશીલતા: ટેકનોલોજી સાધન છે, સાધ્ય નથી. વહીવટમાં માનવીય અભિગમ અને સંવેદનશીલતા જળવાઈ રહે તે અત્યંત આવશ્યક છે. નાગરિકોની ફરિયાદોને માત્ર 'નિકાલ' કરવાને બદલે 'નિવારણ' (Redressal) પર ભાર મૂકવો જોઈએ.

      ગુજરાતની સુશાસન યાત્રા એક સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે. 'સુશાસનથી સુરાજ્ય' નો સંકલ્પ ત્યારે જ સિદ્ધ થશે જ્યારે વહીવટી તંત્ર સંપૂર્ણપણે પારદર્શક, ઉત્તરદાયી, સંવેદનશીલ અને ભવિષ્યલક્ષી બનશે. ૨૦૪૭ માં જ્યારે ભારત એક વિકસિત રાષ્ટ્ર તરીકે વિશ્વમંચ પર બિરાજમાન હશે, ત્યારે ગુજરાત તેના ગ્રોથ એન્જિન તરીકે અગ્રણી ભૂમિકા ભજવતું હશે, તેવી પરિકલ્પના ત્યારે જ સાકાર થશે જ્યારે રાજ્ય સરકાર, વહીવટી તંત્ર અને નાગરિક સમાજ સાથે મળીને કામ કરશે.