નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) - મુદ્દાવર સમજૂતી

નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) શું છે?

• નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ એ ભારતમાં પર્યાવરણીય સંરક્ષણ અને જંગલો તથા અન્ય કુદરતી સંસાધનોના સંરક્ષણ સાથે સંબંધિત કેસોના નિકાલ માટે સ્થાપિત એક વિશિષ્ટ ન્યાયિક સંસ્થા છે.

• વર્ષ 2010 માં નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ એક્ટ હેઠળ તેની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ સાથે ભારત ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડ પછી સમર્પિત પર્યાવરણીય ટ્રિબ્યુનલ ધરાવતો વિશ્વનો ત્રીજો દેશ બન્યો.

• તે ટકાઉ વિકાસ, સાવચેતીના સિદ્ધાંત અને પ્રદૂષણ ફેલાવનાર ચૂકવણી કરે તેવા મૂળભૂત સિદ્ધાંતો દ્વારા માર્ગદર્શન મેળવે છે.

• NGT ની મુખ્ય બેન્ચ નવી દિલ્હીમાં આવેલી છે અને સમગ્ર ભારતમાં તેની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ચાર પ્રાદેશિક બેન્ચ સ્થાપવામાં આવી છે:

  • મધ્ય પ્રાદેશિક બેન્ચ: ભોપાલ

  • પૂર્વી પ્રાદેશિક બેન્ચ: કોલકાતા

  • દક્ષિણ પ્રાદેશિક બેન્ચ: ચેન્નાઈ

  • પશ્ચિમ પ્રાદેશિક બેન્ચ: પુણે

NGT નું માળખું

• ટ્રિબ્યુનલની સભ્ય સંખ્યા: ઓછામાં ઓછા 10 અને વધુમાં વધુ 20 ન્યાયિક સભ્યો તથા તેટલી જ સંખ્યામાં નિષ્ણાત સભ્યો.

• કાર્યકાળ: સભ્યોની નિમણૂક 5 વર્ષના ગાળા માટે કરવામાં આવે છે.

• પુનઃ નિમણૂક પર પ્રતિબંધ: કાર્યકાળ દરમિયાન નિષ્પક્ષ નિર્ણય લેવામાં આવે તે હેતુથી સભ્યો તેમનો કાર્યકાળ પૂરો થયા પછી ફરીથી નિમણૂક મેળવવા પાત્ર નથી.

NGT ના ઉદ્દેશ્યો અને કાર્યો

1. ઝડપી ન્યાય: પર્યાવરણીય કેસો ફાઇલ થયાના 6 મહિનાની અંદર તેનો નિકાલ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું, જેથી લાંબી કાનૂની લડાઈને કારણે થતા પર્યાવરણીય નુકસાનને અટકાવી શકાય.

2. વિશિષ્ટ ન્યાયિક પ્રક્રિયા: એવું મંચ પૂરું પાડવું જ્યાં તકનીકી પર્યાવરણીય પ્રશ્નોનો ઉકેલ કાયદાકીય નિષ્ણાતોની સાથે એવા લોકો (નિષ્ણાત સભ્યો) દ્વારા કરવામાં આવે જેઓ ખરેખર વિજ્ઞાનને સમજે છે.

3. અધિકારોનું અમલીકરણ: નાગરિકોના સ્વસ્થ પર્યાવરણના અધિકારનું રક્ષણ કરવું, જેને ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટ બંધારણના આર્ટિકલ 21 હેઠળ "જીવવાના અધિકાર" નો એક ભાગ ગણે છે.

4. ન્યાયિક બોજમાં ઘટાડો: હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટ પરથી હજારો જટિલ પર્યાવરણીય કેસોનો ભાર ઓછો કરવો.

NGT ની સત્તાઓ અને અધિકારક્ષેત્ર

1. મૂળ અધિકારક્ષેત્ર: NGT પાસે માત્ર એવા સિવિલ કેસો સાંભળવાની સત્તા છે જેમાં "પર્યાવરણ સાથે સંબંધિત નોંધપાત્ર પ્રશ્ન" સંકળાયેલો હોય. આ પ્રશ્નો NGT એક્ટની અનુસૂચિ 1 માં સૂચિબદ્ધ નીચેના સાત કાયદાઓના અમલીકરણમાંથી ઉદ્ભવતા હોવા જોઈએ:

1. વોટર (પ્રીવેન્શન એન્ડ કંટ્રોલ ઓફ પોલ્યુશન) એક્ટ, 1974

2. વોટર (પ્રીવેન્શન એન્ડ કંટ્રોલ ઓફ પોલ્યુશન) સેસ એક્ટ, 1977

3. ફોરેસ્ટ (કન્ઝર્વેશન) એક્ટ, 1980

4. એર (પ્રીવેન્શન એન્ડ કંટ્રોલ ઓફ પોલ્યુશન) એક્ટ, 1981

5. એન્વાયરમેન્ટ (પ્રોટેક્શન) એક્ટ, 1986

6. પબ્લિક લાયબિલિટી ઇન્સ્યોરન્સ એક્ટ, 1991

7. બાયોલોજિકલ ડાયવર્સિટી એક્ટ, 2002

2. અપીલનું અધિકારક્ષેત્ર: NGT એક અપીલ સંસ્થા તરીકે પણ કાર્ય કરે છે. તે વિવિધ સત્તામંડળો (જેમ કે CPCB, SPCB અથવા રાજ્ય સરકારો) દ્વારા લેવામાં આવેલા નિર્ણયો વિરુદ્ધ અપીલ સાંભળી શકે છે. દાખલા તરીકે, જો કોઈ પર્યાવરણીય મંજૂરી આપવામાં આવે અથવા નકારવામાં આવે, તો અસરગ્રસ્ત પક્ષ NGT માં અપીલ કરી શકે છે.

3. ટ્રિબ્યુનલની સત્તાઓ:

• સિવિલ કોર્ટની સત્તા: સાક્ષીઓને બોલાવવા, દસ્તાવેજોની તપાસ કરવી અને સોગંદનામા પર પુરાવા લેવા માટે તેની પાસે સિવિલ પ્રોસિજર કોડ (CPC) હેઠળની સત્તાઓ છે.

• વળતર અને રાહત: તે પ્રદૂષણનો ભોગ બનેલા લોકોને નાણાકીય વળતર આપી શકે છે અને નુકસાન પામેલી મિલકત કે પર્યાવરણને ફરી બેઠું કરવાનો આદેશ આપી શકે છે.

• નિયમનકારી સ્વતંત્રતા: તે ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ અથવા સિવિલ પ્રોસિજર કોડ દ્વારા ચુસ્તપણે બંધાયેલું નથી, પરંતુ તે કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતો પર ચાલે છે, જે તેને ઝડપી કાર્ય કરવામાં મદદ કરે છે.

• દંડની જોગવાઈ: આદેશનું પાલન ન કરનાર વ્યક્તિ કે સંસ્થાને 3 વર્ષ સુધીની જેલ અને વ્યક્તિગત કિસ્સામાં 10 કરોડ સુધીનો અથવા કંપનીના કિસ્સામાં 10 કરોડ સુધીનો દંડ ફટકારી શકે છે.

• સુઓ મોટુ સત્તા: NGT પાસે કોઈ પણ ઔપચારિક ફરિયાદ વગર, મીડિયા અહેવાલો અથવા જાહેર માહિતીના આધારે પોતાની મેળે કેસ દાખલ કરવાની અનોખી સત્તા છે.

NGT નું મહત્વ

• ઝડપી ન્યાય: પર્યાવરણીય કેસો જે પહેલા વર્ષો સુધી ચાલતા હતા, તેનો હવે 6 મહિનામાં નિકાલ લાવવાનો આદેશ છે.

• વૈજ્ઞાનિક નિર્ણયો: બેન્ચમાં વૈજ્ઞાનિકોની હાજરીને કારણે નિર્ણયો માત્ર કાયદાકીય પાસાં પર નહીં પણ તકનીકી ચોકસાઈ પર આધારિત હોય છે.

• વૈશ્વિક સિદ્ધાંતોનું પાલન: તે પોલ્યુટર પેઝ, સાવચેતીનો સિદ્ધાંત અને આંતર-પેઢી સમાનતા (આજની પ્રગતિ ભવિષ્યની પેઢીનું નુકસાન ન કરે) જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય સિદ્ધાંતોને લાગુ કરવામાં અગ્રેસર રહ્યું છે.

• જીવવાના અધિકારનો વિસ્તાર: સ્વચ્છ પર્યાવરણને જીવવાના મૂળભૂત અધિકારના અભિન્ન અંગ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં NGT એ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.

મુખ્ય ઐતિહાસિક ચુકાદાઓ

મર્યાદાઓ અને ટીકાઓ

1. ખાલી જગ્યાઓ: કાયદા મુજબ ઓછામાં ઓછા 10 ન્યાયિક અને 10 નિષ્ણાત સભ્યો હોવા જોઈએ, પરંતુ ઘણીવાર સંખ્યા ઓછી હોવાથી કેસોનો ભરાવો થાય છે.

2. સીમિત અધિકારક્ષેત્ર: NGT વાઈલ્ડલાઈફ (પ્રોટેક્શન) એક્ટ, 1972 અને ઇન્ડિયન ફોરેસ્ટ એક્ટ, 1927 હેઠળના કેસો સાંભળી શકતું નથી, જે એક ખામી છે.

3. પ્રોજેક્ટ તરફી ઝુકાવ (2020-2025): ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસની તપાસ મુજબ, નાગરિકોની અપીલ સામે માત્ર 20% કેસોમાં જ તેમની તરફેણમાં ચુકાદો આવ્યો છે, જ્યારે પ્રોજેક્ટ સમર્થકોની અપીલમાં 80% કેસોમાં તેમને રાહત મળી છે.

4. નિષ્ણાતોના હિતોનો સંઘર્ષ: 2016 પછી નિમાયેલા 13 માંથી 9 નિષ્ણાત સભ્યો અગાઉ સરકારમાં પર્યાવરણીય મંજૂરી પ્રક્રિયાનો ભાગ હતા, જે તેમની નિષ્પક્ષતા પર સવાલ ઉભા કરે છે.

5. તકનીકી આધારે નિકાલ: 90 દિવસની કડક અપીલ મર્યાદાને કારણે ઘણા ગ્રામીણ અને ગરીબ લોકોના કેસો "સમય વીતી ગયો છે" તેમ કહીને ફગાવી દેવામાં આવે છે.

આગળનો માર્ગ

• સરકારે કાયદા મુજબ સભ્યોની લઘુત્તમ સંખ્યા જાળવી રાખવી ફરજિયાત બનાવવી જોઈએ.

• નિષ્ણાત સભ્યો તરીકે માત્ર નિવૃત્ત સરકારી અધિકારીઓ નહીં, પણ યુનિવર્સિટીઓ અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓના સ્વતંત્ર વૈજ્ઞાનિકોની નિમણૂક કરવી જોઈએ.

• દંડ નક્કી કરવા માટે એક ચોક્કસ અને વૈજ્ઞાનિક ફોર્મ્યુલા હોવી જોઈએ જેથી તેને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારી ન શકાય.

• વન્યજીવન અને જંગલ સંબંધિત કાયદાઓને પણ NGT ના દાયરામાં લાવવા જોઈએ.

• સ્થાનિક સમુદાયોની ભાગીદારી વધારવા માટે ચુકાદાઓ અને નોટિસ અંગ્રેજીની સાથે પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં પણ ઉપલબ્ધ કરાવવી જોઈએ.