પેક્સ સિલિકા - ભારત માટે મહત્વ અને પડકારો

પેક્સ સિલિકા - ભારત માટે મહત્વ અને પડકારો

પેક્સ સિલિકા શું છે?

પેક્સ સિલિકા એ ડિસેમ્બર 2025 માં શરૂ કરવામાં આવેલી અમેરિકાની આગેવાની હેઠળની એક ભૌગોલિક-રાજકીય અને આર્થિક પહેલ છે. આ પહેલનો મુખ્ય હેતુ સેમિકન્ડક્ટર્સ અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ માટે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનને સુરક્ષિત કરવાનો છે. તે અદ્યતન ટેકનોલોજી, ખાસ કરીને સેમિકન્ડક્ટર્સ, આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, નિર્ણાયક ખનિજો અને તેનાથી સંબંધિત ઉત્પાદન અને લોજિસ્ટિક્સ સિસ્ટમ માટે સુરક્ષિત અને વૈવિધ્યસભર સપ્લાય ચેઈન બનાવવા પર કેન્દ્રિત એક વ્યૂહાત્મક ગઠબંધન છે.

લેટિન ભાષામાં 'પેક્સ' નો અર્થ શાંતિ થાય છે અને 'સિલિકા' એ ચિપના ઉત્પાદનમાં વપરાતું મુખ્ય તત્વ છે. આ બંને શબ્દો સાથે મળીને સૂચવે છે કે નવી ટેકનોલોજીની સપ્લાય ચેઈન શાંતિ અને સમૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવી જોઈએ. આ શબ્દ ૨૦મી સદીમાં જે રીતે તેલ ('પેક્સ પેટ્રોલિયા') એ આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોને આકાર આપ્યો હતો, તે જ રીતે ૨૧મી સદીમાં હાઈ-પ્યુરિટી સિલિકા સેન્ડ પર વધતી જતી વૈશ્વિક નિર્ભરતાને કારણે સત્તાનું કેન્દ્ર 'પેટ્રો સ્ટેટ્સ' થી બદલાઈને 'સિલિકા સ્ટેટ્સ' તરફ જઈ શકે તેવો સંકેત આપે છે. પેક્સ સિલિકાના જાહેરનામામાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે આ પહેલ જોરજબરદસ્તીવાળી નિર્ભરતા ઘટાડવા, વૈશ્વિક ટેકનોલોજી અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ સપ્લાય ચેઈનને સુરક્ષિત કરવા અને વિશ્વસનીય ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવા માંગે છે.

પેક્સ સિલિકાના મુખ્ય સહભાગીઓ

ઔપચારિક હસ્તાક્ષર કરનારા દેશો: આ દેશોએ પેક્સ સિલિકા જાહેરનામા પર સત્તાવાર રીતે સહી કરી છે અને તેમના નિકાસ નિયંત્રણો, રોકાણની તપાસ અને સપ્લાય ચેઈન સુરક્ષાના નિયમોને એકસમાન બનાવવા સંમત થયા છે:

1. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ: મુખ્ય આર્કિટેક્ટ અને સંયોજક.

2. ગ્રીસ: સહયોગી દેશ.

3. જાપાન: સેમિકન્ડક્ટર સામગ્રી અને અદ્યતન ઉત્પાદન સાધનોમાં પ્રાથમિક ભાગીદાર.

4. દક્ષિણ કોરિયા: મેમરી ચિપ ઉત્પાદનનું મુખ્ય કેન્દ્ર.

5. સિંગાપોર: સેમિકન્ડક્ટર ફેબ્રિકેશન અને લોજિસ્ટિક્સમાં વૈશ્વિક અગ્રણી.

6. ઈઝરાયેલ: આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ સોફ્ટવેર, સંરક્ષણ ટેકનોલોજી અને સંશોધનનું પાવરહાઉસ.

7. યુનાઈટેડ કિંગડમ: આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ સંશોધન અને સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઈન ક્ષેત્રે મોટું નામ.

8. ઓસ્ટ્રેલિયા: લિથિયમ અને રેર અર્થ જેવા નિર્ણાયક ખનિજો પૂરા પાડતો મુખ્ય દેશ.

9. કતાર: ડેટા સેન્ટર્સ માટે મોટા પાયે સંપત્તિ અને ઉર્જા સંસાધનો લાવે છે.

10. યુનાઈટેડ આરબ અમીરાત (UAE): ઉર્જા, મૂડી અને પ્રાદેશિક ટેક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર.

11. નેધરલેન્ડ: ઈયુવી લિથોગ્રાફી મશીનો બનાવતી વિશ્વની એકમાત્ર કંપની ASML દ્વારા મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર.

12. ભારત: આ ગઠબંધન માટે ભારત એક મહત્વપૂર્ણ વૈકલ્પિક ઉત્પાદન આધાર અને કુશળ માનવ સંસાધનનો સ્ત્રોત છે.

નિરીક્ષકો: આ દેશો અને સંસ્થાઓ સમિટમાં ભાગ લે છે અને ચોક્કસ પ્રોજેક્ટ્સ પર સહયોગ કરે છે, પરંતુ હજુ સુધી સંપૂર્ણ ઓપરેશનલ જાહેરનામા પર હસ્તાક્ષર કર્યા નથી:

1. તાઈવાન: અદ્યતન ચિપ ઉત્પાદનમાં (TSMC દ્વારા) વર્ચસ્વ હોવા છતાં, ચીન સાથેની ભૌગોલિક રાજકીય સંવેદનશીલતાને કારણે તે નિરીક્ષક તરીકે રહે છે.

2. યુરોપિયન યુનિયન (EU): ચર્ચાઓમાં ભાગ લે છે પરંતુ પોતાની અલગ ઔદ્યોગિક નીતિ ધરાવે છે.

3. કેનેડા: તેના નિર્ણાયક ખનિજ અનામત અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ સંશોધન હબ દ્વારા યોગદાન આપે છે.

4. OECD: વૈશ્વિક ધોરણો અને આર્થિક પ્રભાવ પર સલાહકાર મહેમાન તરીકે કાર્ય કરે છે.

પેક્સ સિલિકાના ઉદ્દેશ્યો

1. સપ્લાય ચેઈન સુરક્ષિત કરવી: નિર્ણાયક ખનિજો અને ઉર્જાથી લઈને અદ્યતન ઉત્પાદન અને સેમિકન્ડક્ટર્સ સુધીની મજબૂત સપ્લાય ચેઈન બનાવવી.

2. નિર્ભરતા ઘટાડવી: અન્ય દેશો પરની જોરજબરદસ્તીવાળી નિર્ભરતા ઘટાડવી અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ માટે જરૂરી પાયાની સામગ્રી અને ક્ષમતાઓનું રક્ષણ કરવું.

3. આર્થિક સહયોગ: ભાગીદાર રાષ્ટ્રો વચ્ચે સંકલિત રોકાણ અને નીતિ વિષયક સુમેળ સાધવો.

4. બિન-બજાર પ્રથાઓનો સામનો: અયોગ્ય સ્પર્ધા અને અતિશય ઉત્પાદન જેવી બિન-બજાર પ્રથાઓને સંબોધિત કરવી જે નવીનતાને નુકસાન પહોંચાડે છે.

5. ૧૮ મહિનાનો ગતિશીલ તફાવત જાળવવો: પેક્સ સિલિકાનો મુખ્ય વ્યૂહાત્મક ઉદ્દેશ્ય હરીફો પર કાયમી લીડ જાળવી રાખવાનો છે. આ નીતિ હેઠળ, હરીફોને જૂની પેઢીની ટેકનોલોજી વેચવાની મંજૂરી અપાય છે જેથી નવી પેઢીના સંશોધન માટે ભંડોળ મળી શકે અને પેક્સ સિલિકાના સભ્યો હંમેશા ઓછામાં ઓછા ૧૮ મહિના આગળ રહે.

પેક્સ સિલિકાનું મહત્વ

1. ચીનના વર્ચસ્વનો સામનો: ચીન વૈશ્વિક સ્તરે અંદાજે 69% રેર-અર્થ ખનન અને લગભગ 90% રિફાઇનિંગ પર નિયંત્રણ ધરાવે છે. પેક્સ સિલિકા સમાન વિચારધારા ધરાવતા રાષ્ટ્રો વચ્ચે વૈકલ્પિક અને વિશ્વસનીય સપ્લાય ચેઈન બનાવીને આ વર્ચસ્વનો સામનો કરે છે.

2. સપ્લાય ચેઈનની નબળાઈ ઘટાડવી: કોવિડ મહામારીએ સાબિત કર્યું કે કોઈ એક દેશ પર વધુ પડતી નિર્ભરતા જોખમી છે. પેક્સ સિલિકા આ જોખમોને ટાળવા માટે સપ્લાય ચેઈનને મિત્ર દેશોમાં સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.

3. સેમિકન્ડક્ટર સાર્વભૌમત્વ: 'ચિપ્સ એન્ડ સાયન્સ એક્ટ' આ વિઝનનો એક ભાગ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય અદ્યતન સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદનને અમેરિકા અને તેના સાથી દેશોમાં પાછું લાવવાનો છે.

4. સિલિકોન યુગની વ્યાખ્યા: જે રીતે પેક્સ અમેરિકાના તેલ અને સ્ટીલ પર આધારિત હતું, તેમ પેક્સ સિલિકા કમ્પ્યુટિંગ પાવર અને સંપૂર્ણ સપ્લાય ચેઈન (ખનિજોથી લઈને ડેટા સેન્ટર્સ સુધી) પર આધારિત છે.

5. ભારત માટે મહત્વ: પેક્સ સિલિકા ભારતને ચીનના પ્રાથમિક વિકલ્પ તરીકે જુએ છે. આમાં જોડાવાથી ભારતનું સેમિકન્ડક્ટર મિશન વેગ પકડશે અને અદ્યતન ટેકનોલોજી અને વૈશ્વિક રોકાણ સુધી ભારતની પહોંચ વધશે.

ભારત માટે પડકારો

1. વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતામાં ઘટાડો: પેક્સ સિલિકા માત્ર વેપાર મંચ નથી, તે નિકાસ નિયંત્રણો અને રોકાણની તપાસમાં સમાનતાની માંગ કરે છે. ભારત ઐતિહાસિક રીતે આવા જૂથોથી દૂર રહ્યું છે જે નક્કી કરે કે તેણે કોની સાથે વેપાર કરવો જોઈએ.

2. નીતિવિષયક સાર્વભૌમત્વ: ભારત એક વિકાસશીલ દેશ તરીકે તેના સ્થાનિક ઉદ્યોગોને સબસિડી અને પ્રાધાન્ય આપવા માંગે છે. પરંતુ 'વિશ્વાસપાત્ર ભાગીદાર' બનવા માટે ભારતે અમેરિકાની આગેવાની હેઠળના ધોરણો સાથે સુમેળ સાધવો પડી શકે છે, જે 'ઈન્ડિયા-ફર્સ્ટ' નીતિઓને મર્યાદિત કરી શકે છે.

3. સપ્લાય ચેઈન વળતો પ્રહાર: ભારત હજુ પણ લેગસી ચિપ્સ અને ઈલેક્ટ્રોનિક ઘટકો માટે ચીન પર નિર્ભર છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે પેક્સ સિલિકામાં જોડાવાના વિરોધમાં ચીન રેર-અર્થ મેગ્નેટના સપ્લાયમાં અવરોધ ઉભો કરી શકે છે, જેની અસર ભારતના ઓટોમોબાઈલ અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ ઉદ્યોગ પર પડી શકે છે.

4. ક્ષમતા અને લાભ વચ્ચેનો તફાવત: ભારત હાલમાં ટેકનિકલ ક્ષમતા કરતા તેના બજાર અને પ્રતિભાને કારણે 'ઉપયોગી સહભાગી' તરીકે જોવામાં આવે છે, નહીં કે તાઈવાન કે નેધરલેન્ડની જેમ 'નિર્ણાયક ખેલાડી' તરીકે.

5. અપેક્ષાનો તફાવત: ભારત આ પહેલમાં જોડાનાર પ્રથમ વિકાસશીલ અને બિન-અમેરિકી સાથી દેશ હશે, જે ભારત અને અન્ય સભ્યો વચ્ચે અપેક્ષાઓનો તફાવત ઉભો કરી શકે છે.

6. ડિજિટલ સાર્વભૌમત્વ: ભારતનો ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદો (DPDP Act) નાગરિકોના ડેટાને ભારતમાં રાખવાની હિમાયત કરે છે, જ્યારે પેક્સ સિલિકા ભાગીદારો વચ્ચે ડેટાના અવિરત પ્રવાહને પ્રોત્સાહન આપે છે.

આગળનો માર્ગ

1. સ્થાનિક ક્ષમતાનું નિર્માણ:

2. ચીન+1 વ્યૂહરચના: ભારતને અમેરિકા, યુરોપ, જાપાન અને તાઈવાનની વ્યૂહરચનામાં એક વિશ્વસનીય વિકલ્પ તરીકે રજૂ કરવું.

3. વ્યૂહાત્મક ગઠબંધન: ગ્લોબલ નિર્ણાયક ખનિજો સુધી પહોંચવા માટે મિનરલ સિક્યુરિટી પાર્ટનરશિપ (MSP) અને ક્વાડ (Quad) જેવી પહેલો સાથે સહયોગ મજબૂત કરવો.

4. સંશોધન અને કૌશલ્ય: ઈ-વેસ્ટમાંથી સિલિકોન રિસાયક્લિંગ પર સંશોધન કરવું અને આઈઆઈટી તથા વૈશ્વિક યુનિવર્સિટીઓ સાથે મળીને સેમિકન્ડક્ટર એન્જિનિયરિંગમાં તાલીમ કાર્યક્રમો ચલાવવા.

5. સ્વાયત્તતા સાથે સુમેળ: ભારતે પશ્ચિમી દેશો અને સંસાધન ધરાવતા દક્ષિણના દેશો (Global South) સાથે સંતુલિત સંબંધો જાળવવા જોઈએ.

        ભારતે હાઈ-ટેક ટેકનોલોજીના માત્ર ગ્રાહક મટીને ઉત્પાદક અને સંશોધક બનવાની દિશામાં જોવું જોઈએ. આ માટે ઔદ્યોગિક નીતિ, વૈશ્વિક ભાગીદારી અને ટેકનોલોજીકલ કૂદકો (Tech leapfrogging) લગાવવાનું મિશ્રણ જરૂરી છે. આમ કરવાથી, ભારત વૈશ્વિક સિલિકોન અર્થતંત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત થશે.